ناگفته نماند، که در آمار دولتي مجموعه ساختمان هاي واقع در بازار ها به عنوان دکان نزد دولت ثبت گرديده، در حاليکه در بازار غجور تعداد زياد بلند منزل به شکل مارکيت تجاري، هوتلها، پولي کلنيک هاي صحي، دوا فروشي ها، مراکز متعدد موتر فروشي با پارکينگ هاي وسيع براي وسايط و مراکز فرهنگي، مساجد و تکيه خانه ها وجود دارد، که يقيناً به گونه رسمي ثبت نگرديده است.
قابل تذکر است، که بنابه عدم امنيت و نبود ساختار قانونمند دولتي ثبت جايداد در مراکز دولتي تا هنوز به عنوان يک حرکت قانونمند ايجاد نگرديده، لذا بخش وسيع از مراکز کار نه تنها در آن سال ثبت نگرديده، بلکه يقيناً انکشاف سمارق وار اين بازارها به ويژه در سه سال اخير، که مارکيت ها و مراکز بزرگ تجاري احداث گرديده، با جراُت ميتوان گفت، که آن آمار يک و نيم برابر رشد کرده است.
يعني در ولسوالي جاغوري حدود چهار هزار باب دکان و مراکز کار بازاري يقيناً وجود دارد، که اگر در چوکات پلان منظم شهري سازماندهي گردد، شاهد بزرگترين موقعيت و مقام کار اقتصادي و بازار را ميان ولايات عمده و مهم کشور حايز گردد.
(( رجوع شود به سلسله مقالات نگارنده در ماهنامه ديدگاه نسل نو  کلکسيون سال چهارم و پنجم زير عنوان، پيشه هاي خدماتي در بازار هاي هزاره جات، بازارها و سرمايه گذاري در بازارهاي هزاره جات، وضعيت ناگوار و امرار معاشيت درهزاره جات و غيره))


اوضاع فرهنگي و معارف در جاغوري:
ولسوالي جاغوري و مردم معارف دوست آن در سطح ملي و بين المللي با معارفش شناخته مي شود، پيشينهء معارف به اصلاحات امانی ارتباط ميگيرد و در آن سالها معارف ابتدايي (دورهء رشديه) بنابه درک و آگاهي ذهني مردم جاغوري در اين ساحه پايه گذاري گرديد.
بعد ها در سال 1216 ه.خ اين معارف  باز سازي و در سال 1349 ه.خ اولين ليسه بنام ليسه سلطان مودود در جاغوري راه اندازي و به دنبال آن مکاتب متوسطه و ابتداييه در قرا و قصبات عمدتاً توسط مردم راه اندازي گرديد.
در جريان دهه 1360 ه.خ آن روند دچار اختلال گرديده، ولي به زودي معارف در بستر جنگ خانمانسوز داخلي ميان آهن و آتش بعد از سال 1361 ه.خ دوباره به فعاليت آغاز و با وجود فرود و فراز بعد از يازده سپتامبر 2001 م به رشد قابل توجه دست يافت.
هم اکنون با وجود موانع، مشکلات، محدوديت ها و کمبودات يک دارالمعلمين و 94 باب مکتب در سطح ليسه، متوسطه و ابتدائيه فعاليت مي نمايد.
ذيلاً آمار تعداد ليسه ها، متوسط و ابتدائيه ها نگاشته مي شود:
1- ليسه: 48 باب.
2- متوسطه: 27 باب.
3- ابتداييه: 19 باب.
در مجموع: 94 باب.
جريان تدريس را درين 94 باب مکتب 981 نفر معلم رسمي، 42 نفر مامور و 206 نفر اجير به پيش مي برند.
چون براي347 شعبهء صنف اول الي سوم، 346 شعبهء صنف چهارم الی ششم، 314 شعبهء صنف هفتم الی نهم و 152 شعبهء صنف دهم الی دوازدهم بيش از 500 نفر معلم ديگر با 33 نفر مامور و 22 نفر اجير ضرورت است، بناً ناچار معاش اين همه معلم، مامور و افراد اجير را مردم جاغوري به گونهء حق الزحمه و قراردادي، خود مي پردازند.
در يک مقايسهء ديگر ميتوان گفت، که تاُمين معاش معلمين در جاغوري بيشتر به دوش مردم قرار دارد تا وزارت معارف جمهوري اسلامي افغانستان!
وسايل ارتباط جمعي:
بعد از سال 2004 م توسط PRT ( تيم باز سازي ولايتي ولايت غزني) يک ايستگاه راديوي که با امواج FM  فعاليت مي نمايد، به راه انداخته شد. اين راديو که بنام راديو جاغوري ياد مي گردد و فقط ساحه ناوه سنگ ماشه و ساحات متصل با آنرا با برنامه هاي غير فني اش زير پوشش قرار مي دهد، البته اين راديو بيشتر متاثر از اغراض شخصي است، که به حيث واسطه با تيم باز سازي ولايتي رابطه دارد ( راديوي شخصي).
بعد از سال 2001 م به تدريج در اين منطقه کار فرهنگي در کنار معارف رشد يافت، البته گاهنامهء بنام جاغوري و سپس گاهنامه شيرين، گاهنامه جوانان امروز، پاتو، قلم و امثال آن بر مبناي بيان اهداف شخصي، نه ملي به کار آغاز نمودند.
نگارنده در اين زمينه با جمعي از همکاران زير نام مرکز فرهنگي غرجستان به تحقيق و تحليل پرداخته و آنرا عمدتاً در اختيار ماهنامه ديدگاه نسل نو قرار مي داد، اين موضوع تا قبل از کمپاين انتخابات پارلماني ادامه داشت و براي چهار ماه از اينکه من به عنوان کانديدا ثبت نام کرده بودم، از آن صرف نظر کردم، هماکنون که دسته متقلب دفتر ساحوي انتخابات با معامله پنجاه هزار دالري با "ح و م" مرا از ليست بعنوان نفر اول در ساحه انداخت، بار ديگر آن کار فرهنگي را در کنار معلمي و سيمينار از نو آغاز کرده ام، ببينم چه مي شود؟؟
شبکه راه هاي خامه و موتر رو در اين سال ها انکشاف قابل توجه نموده، دره و گردنهء نيست که موتر در آنجا تردد نداشته باشد.
اما در مجموع داراي کيفيت ضعيف و پايين است، ناگفته نماند که در انکشاف راه ها و شوارع دولت، هيچگونه نقش و حتي نقش مشورتي هم نداشته، در مجموع اين حرکت خود جوش بر مبناي نياز تاريخي از جانب مردم صورت گرفته است.
وسايل حمل و نقل و ترانسپورت:
متناسب به زندگي اقتصادي مردم جاغوري وسايل حمل و نقل ماشيني نيز انکشاف قابل توجه نموده است. در جريان دههء گويا دموکراسي موتر و سرک هاي موتر رو در جاغوري وارد عرصه زندگي اقتصادي و اجتماعي مردم جاغوري گرديد.
ابتدا وسايط سبک مسافربري توسط پيشه وران منطقه انگوري وارد بازار کار گرديد، سپس بنا به عدم رعايت قانون از جانب صاحبان وسايط اتحاديهء غرباي جاغوري، که در شهر کابل مرکزيت داشت، با ترانسپورت علم گل وردک و شرکت سرويس هاي متوسط پنجشيري ها وارد تفاهم گرديد.
بدنبال آن در سر آغاز دهه 1350 ه.خ اولين سرويس مسافر بري توسط مردم داود خريداري و به کار مسافر بري بين جاغوري و کابل به فعاليت آغاز نمود.
بتدريج اين روند انکشاف يافته و مردم جاغوري با فروش نيروي کار شان در کشورهاي همسايه و اطراف خليج، صاحب وسايط نقليه ماشيني در سطح وسيع گرديدند.
هماکنون در ولسوالي جاغوري دو اتحاديه مسافر بري، که در چهار نقطه مرکزيت دارد، فعاليت مي نمايد، اين دو اتحاديه قراريکه نگارنده با کارگردانان آن صحبت نموده، قرار ذيل اند:
الف: اتحاديه آزاد جاغوري هزاره جات و گيلان.
ب: اتحاديه ترانسپورت آزاد جاغوري حيدري.
در کنار آن اتحاديه ترانسپورت احمدي ميان کشورهاي همسايه و افغانستان فعاليت مي نمايد.  هر کدام از اين اتحاديه هاي ترانسپورتي راجستر وزارت ترانسپورت بوده و با وسايط قانوني که بگونه قانوني گمرک گرديده و نمبر پليت گرفته و بگونه نوبتي مطابق مقررات اتحاديهء شان در مسير هاي مختلف کار مي نمايند.
قرار صحبت مسئولين اتحاديه ها، که شماره موبايل شان را در اختيار نگارنده قرار داد، زير نظر اتحاديه آزاد جاغوري هزاره جات و گيلان وسايط ذيل در مسيرهاي معين کار مي نمايند.
1: موتر سراچه: 380 عراده در مسير کابل- غزني- جاغوري- قندهار – بولدک.
2: تونس: 150 عراده در مسير کابل- غزني- جاغوري- قندهار – بولدک.
3: ميني بس: 80 عراده در مسير جاغوري- قندهار- بولدک.
4: کاماز باربري: 150 عراده در مسير جاغوري- کابل – قندهار- بولدک.
5: بنز باربري ده چرخه:20 عراده مسير جاغوري- کابل- قندهار – بولدک.
ضمناً قرار صحبت محمد حسين مسئول دفتر حيدري آزاد جاغوري، زير نظر آن اتحاديه به تعداد ذيل وسايط حمل و نقل کار و فعاليت مي نمايد:
1: موتر سراچه: 429 عراده  در مسير جاغوري- غزني-کابل- قندهار- هرات.
2: تونس: 50 عراده در مسير جاغوري- غزني-کابل-قندهار- هرات.
3: کاماز: 20 عراده در مسير جاغوري- غزني -کابل- قندهار - هرات.
4: بنز، دينا و انواع وسايط ديگر که از اين نمايندگي ها کاغذ مسير را دريافت مي نمايند، شمار نگرديده اند.
شماره تماس غلام سخي: 0794138752 و 0797261024
شماره تماس محمد حسين:  0798271174
اين وسايط علاوه بر مسيرهاي فوق الذکر ميان ولايت ارزگان-جاغوري و ولسوالي هاي همجوار از مالستان، دايه، ناور، قره باغ، مقر، گيلان و خاکي ران نيز به حمل و نقل مسافر و کالا مصروف بوده و خدمات ارايه مي نمايند.
موضوع قابل توجه اينست، که اين اتحاديه ها در هر جايکه دفتر و نمايندگي دارند، در آنجا هزاره ها، پشتونها، تاجک ها، ازبک ها وغيره هموطنان درکنار هم فعاليت نموده و اتحاديه هاي کاملاً کثيرالمليتي بوده و ميان همه مليت ها و اقوام ساکن کشور عبور و مرور مي نمايد.
علاوه بر آن بيش از 5000 عراده موتر شخصي درين ساحه موجود است.
ناگفته نماند، که نمايندگي انگوري و بازار پر ازدحام غجور بخش از شعبات اين دو نمايندگي اند، که در بازار سنگ ماشه مرکز ولسوالي جاغوري دفاتر مرکزي شان قرار دارند. قرار صحبت يکي از صاحبان وسايط حمل و نقل سنگين به تعداد 80 عراده موتر بار کش تيلر از مردم جاغوري در مسير کابل– مزار شريف تا بندر حيرتان مصروف فعاليت اند، ناگفته نماند که تعداد وسايط نقليه در کل جاغوري به چند هزار عراده خواهد رسيد، که اغلب شخصي بوده و براي اهداف باربري و مسافر بري به کار گرفته نمي شوند.
هر گاه در بخش پلان انکشاف شهري آن حرکت به جاغوري انکشاف نمايد، يکي از ضروريات عمدهء شهر سازي ترمينال هاي وسايط نقليه است، که براي کار و اشتغال مي تواند مرکزيت نهايت مفيد و ارزنده را براي استقرار مردم در محل و در جلوگيري از مهاجرت به حواشي شهر ها در زمينهء اقتصادي به وجود آرد.
يکي از قراردادي ها با طمطراق آوازهء ايجاد ميدان هوايي را درين اواخر بعنوان پروژه کمپاين انتخابات به راه انداخت. در آن مورد فقط منطقهء با آن نام اختصاص داده شد، اما مردم نهايت از آن طرح استقبال نمودند.
لذا با جديت ميتوان گفت، که در کنار طرح پلان شهري ايجاد ميدان هوايي يکي از ضروريات مبرم و عمده مردم اين ولسوالي است، عدم مصئونيت در راه هاي بين غزني و جاغوري تا حديکه سروي گرديده در همين دو سال اخير بيش از يکصد و هشتاد عراده موتر و وسايط با حدود بيش از 150 نفر تلفات ، چپاول و غارت اموال مسافرين اسارت و گروگان گيري را بدنبال داشته است.
عدم مصئونيت و امنيت که از ضعف ساختمان اداري کشور ناشي ميشود، در مجموع ساکنين اين منطقه را بعنوان مردم بيمار از لحاظ رواني ببار آورده است.
از آن سبب سيل مهاجرت ازين منطقه به خارج و داخل کشور ادامه داشته و مردم بدون دور نما سر به کف، به هر سو روان اند، جلو اين مهاجرت غير ارادي را فقط با يک پلان انکشاف شهري مي توان گرفت.
در هر دره اين منطقه آب به شکل درياچه و دريا موجود است ولي چون از سطح اراضي زراعتي پايين قرار دارد، استفاده از آن کمتر صورت مي گيرد، در صورتيکه اين آب ها توسط آب بند ها مهار شود، انکشاف وسيع اقتصادي را بدنبال خواهد داشت .
مردم محل به شکل خود جوش فقط از اين آب ها بر علاوه آبياري، در عرصه توليد انرژي برق با راه اندازي سر کوي هاي متوسط استفاده را آغاز نموده است.
بهره برداري از زمين بويژه در اين سالها نهايت محدود گرديده، از يک سو خشک سالي هاي پيهم و از جانب ديگر تقسيم موروثي زمين در ميان ورثاء که تبديل به قطعات کوچک حدود يک جريب گرديده است و علاقه مردم را نسبت به زمين بعنوان منبع عايدات اولي به صفر تقرب داده است.
در سابق قرارداد دهقاني ميان مالک و نيروي کار عمدتآ روي 5/1 عيار مي گرديد، اما هماکنون زمينداران بزرگ جاغوري ( اولاده رئيس عبدالله خان، اولاده فرقه مشر احمد علي خان، اولاده سناتور نادر علي خان) هيچکدام نمي توانند دهقانان را حتي در سهم 3/2 هم در خدمت گيرند.
لذا قدرت توليد امکانات زراعت و مالداري رو به کاهش بوده و قدرت مصرف و خريد براي همه مصارف نهايت ارتقا نموده است.
در عوض بجاي زراعت و مالداري توجه به باغداري بيشتر ديده مي شود، لذا زمين هاي محدود موروثي هر سال بيشتر به باغات تبديل مي گردد، چون مراکز فروش ميوه وجود ندارد، پس دلبستگي مردم در اين زمينه اگر انکشاف شهري وجود نداشته باشد و بازار فروش به وجود نيايد، دور نماي روشن ندارد.
از عايدات عمدهء مردم جاغوري علاوه بر محصول باغات، درخت چنار است، که در حواشي درياچه ها ، جويبار ها ، کانالهاي آبياري و درياي جاغوري غرس و سال به سال بعنوان متاع فعال تجاري وارد بازارها مي گردد.
در بازار هاي ذکر شده پيشه هاي تخصصي و غير فني انکشاف قابل توجه نموده، اين انکشاف غير متمرکز که درون دکان ها صورت مي گيرد، در قالب خياطي، کفاشي، زرگري، ساعت سازي، قالين و گليم بافي در دهات ، آسياب باني، وايرنگ کاري ( ميخانيک گونه گون موتر) تلويزيون سازي ، خدمات کمپيوتري، عکاسي، کلچه پزي، بلوک زني، موزاييک سازي، حکاکي، خشت سمنتي، گچکاري و مواد ساختماني هر کدام قابل ذکر است، فقط در قالب شهر به تمرکز نياز دارد.
هماکنون در مجموع ولسوالي جاغوري به ابتکار مردم، تنوير خانه ها توسط انرژي برق آبي، حرارتي ، آفتابي و بادي صورت مي گيرد. ابتکار استفاده از انرژي آب براي تنوير و يا بسا امورات خدماتي از نوع راديو، تلويزيون، کمپيوتر، بالا کشيدن آب از چاه ها و امثال آن حرکت غير قابل توصيف و توجه است، که ميتوان مردم جاغوري را بعنوان ره گشا و پيشگام درين عرصه وانمود ساخت.
شباهنگام کوهپايه هاي جاغوري و دره هاي متصل به هم آن در مجموع تا جاي که حيات وجود دارد، چراغان است گويي جاغوري در شب ها بگونه يک شهر بزرگ در نظر مي نمايد.
هماکنون در ولسوالي جاغوري صاحبان وسايط نقليه، توليد کننده گان خرده پا و اهل حرفه و فن بر علاوه کارگران ماهر و غير فصلي بجاي مالکان بزرگ اراضي در زمين قرار گرفته و همه موقعيت ها را از دست صاحبان زمين و ... گرفته اند.
درين ولسوالي منابع زير زميني وجود دارد، اما تا هنوز کار علمي قابل توجه در آن مورد صورت نگرفته است.
از مزاياي بالقوه که در جاغوري وجود دارد، ذخاير وسيع آب که در مجموع تا کنون به هدر رفته، انرژي آفتاب و بادهاي منظم است که تا هنوز بگونه فني از آن بهره برداري پلان شده صورت نگرفته است.
اگر چند بعنوان يک منبع توليدي زمين زراعتي و علفچر هم وجود دارد، اما بنا به کثرت نفوس و کمبود زمين نقش درجه اول را نميتواند حايز گردد.
از جمله مزاياي خوب ولسوالي جاغوري مناظر طبيعي است، که امکانات وسيع و بالقوه طبيعي را در اختيار توريست ها و جلب توريست در خود دارد، کوه هاي بلند و مرتفع، دره هاي زيبا و مملو از نباتات مثمر و غير مثمر، درياچه ها ، چشمه سار ها، درياها وغيره هر کدام درين زمينه درکنار حيات طبيعي مي تواند قابل توجه تلقي گردد.
عمده ترين مزاياي که درين منطقه وجود دارد، ظرفيت وسيع نيروي کار و منابع بالقوه و فعال انساني است، که با استعداد فوق العاده، مهارت و هوش قابل توجه ميتواند بزودي يک حرکت پلان شده را به ثمر رسانده و جاغوري را به عنوان منطقه انکشاف يافتهء کشور به وجود آرد.
ادامه دارد...